| Spis treści |
|---|
| Ludność Grodziska i okolic w początkach XVII w. |
| Szlachta mazowiecka |
| Wszystkie strony |
[...] Na zachód od Rawy leży Bolimów, pod którym rzeczka Rawka tworzy dość znaczne rozlewisko; po nim pływają stada łabędzi; wypływając z tego jakby jeziora Rawka wpada następnie do Bzury.
Tu już zaczyna się owa słynna Puszcza Jaktorowska, znana w naszym kraju z siedlisk turów i stanowiąca pozostałość po prastarej Hercynii. Przez nią to do Bolimowa aż do Wiskitek, a stąd przez kałęczyńskie i droguniewskie lasy, przepływa przeźroczysta jak szkło rzeczka (Okrzesza) i przedziera się do Mszczonowa. Zaraz za Mszczonowem leży miejscowość Radziejowice, znana z prastarego i wspaniałego zamku, a więc jeszcze z męstwa i chwały nazwiska Radziejowskich.
Odległość między Mszczonowem a Bolimowem wynosi dwadzieścia cztery tysiące kroków. Mieszkańcy tych stron są nieludzcy i niegościnni, co jest wyraźnie sprzeczne z obyczajem innych Mazowszan tak, że przechodnie (wędrowcy) pozbawieni możliwości korzystania z gospód muszą tam nawet w czasie niepogody i deszczu szukać schronienia w lesie lub nocować pod gołym niebem, co i mnie się raz przydarzyło w czasie podróży tamtędy.
Tu leży miasto Grodzisk. Jest ono wprawdzie nie tak duże, lecz było słynne niegdyś z powodu właściciela tych stron Tomasza Okunia, który wsławił się nie tyle wysokim wykształceniem, jak nieposzlakowanym życiem i czystością obyczajów. – „Occurrit hinc Grodifcum oppidum illud quidem nonita magnum, fed quodinfigne erat Thoma Okunio eius loci quodam domino, qui non magis elegantium literarum gloria quam vitae intgritate & innocentia claruit.” – jak napisał Jędrzej Święcicki.
Na samej zaś granicy ziemi czerskiej zdaje się leżeć Mogilnica, której imię pochodzi od przepływającej strugi. Znana jest ona z wyrobów tkackich i pośledniejszych gatunków sukna.
W tych granicach mieści się prawie dzisiejsze Mazowsze (autor wcześniej opisywał również inne części Mazowsza – P.K.) Zresztą Mazowszanie mają w ogóle te same, co i Polacy obyczaje i posługują się wspólnym z nimi językiem. Szlachta ma zwyczaj przyjmować gości bardzo serdecznie. W miarę, jak kogo stać, tak stopą życiową rodziny, ilością sług, życiem towarzyskim nad stan, ponadto wszelkiego rodzaju łowami stara się utrzymać wysokie mniemanie o swoim rodzie. I nieomal nie poczytuje się za szlachcica tego, kto nie może sobie pozwolić czy to na utrzymanie zdatnych do wojskowego użytku koni, czy też rasowej psiarni do polowania. Tych zaś, którzy starają się prowadzić oszczędniejszy tryb życia, uważa się za skąpców.
Często biorą udział w biesiadach, we wszelkiego rodzaju zabawie, pojedynkują się. Ucztują zaś wystawnie przy suto zastawionych stołach. Od różnych przysmaków stół się ugina, nie brak też zamorskich przypraw zaostrzających apetyt. Mają przy tym zwyczaj wprost zapijać się. Uważa się bowiem, że uchybiłoby szlachcicowi, gdyby do pijącego nie przypił ze stuknięciem się kielichem.
Piwo jest w powszechnym użyciu, trudno jest określić, jak wiele tego trunku pochłania pospólstwo w czasie uczt. Często zabawę kończy bijatyka i z błahej przyczyny, w wyniku pijaństwa, dochodzi do okropnych bójek. Mniej krewcy wśród krążących pucharów wiodą tany przy akompaniamencie aenohordów (czyli smyczkowych instrumentów muzycznych o jednej strunie, służących jako bas podstawowy przy intonacji melodii.)
Spotyka się tu dziwny rodzaj instrumentu muzycznego, mianowicie kosmata skóra zdarta z wielkiego kozła, którego gdy dudziarz nadyma przez ogromną piszczałkę wydaje ostry dźwięk. Przy jej prymitywnych tonach tańczą wieśniacy. Wobec niewyrobionego zdania, poza tym rodzajem, mają w pogardzie wszelką przyjemność z harmonijnej muzyki płynącą. [...]
Spotkawszy się pozdrawiają się słowami pełnymi uszanowania i do dobrego tonu należy, aby biedota okazywała sobie wysokie poważanie. I o nic nie jest łatwiej niż o to, aby wszelki objaw pogardy poderwał bardziej krewkich do zniewagi. Na wzmiankę o dzielności i sławie narażają się na wszelkie niebezpieczeństwo; na ogół bowiem chcą uchodzić za odważnych i dzielnych. Nawet największy tchórz uważa siebie za nie byle jakiego rycerza. (Za hańbę poczytuje się, jeśli ktoś nie pomści pięścią lub mieczem kłamstwa rzuconego w formie potwarzy. Dlatego trzeba Ci i najsromotniej znieść potwarzającego, gdybyś nie chciał potykać się z nim samym wręcz.)
Na sejmiki, wiece, na sądy i jarmarki przybywają uzbrojeni i z błahej przyczyny wszczynają bójki. Ludzie ci najczęściej posługują się krócicą. Ten i ów nosi po dwa lub cztery pistolety tak, że jeśli gdzieś dojdzie do kłótni i zwady, sprawę rozstrzygają najczęściej przy ich pomocy. Na tym tle zabójstwa należą do najczęstszych.
